Yazd?r

Ara?t?rmalarda Verinin ?nemi

Vildan S?MB?LO?LU, K?r?at AKY?Z, Kadir S?MB?LO?LU


Hacettepe ?niversitesi T?p Fak?ltesi Biyoistatistik Anabilim Dal?, ANKARA

G?R??

Hekimler, meslek ya?amlar?n?n neredeyse her an?nda karar verme durumundad?r. Bir hekimin hastas?ndan ald??? ?yk?, fizik muayene, laboratuvar ve r?ntgen vb. incelemelerden elde etti?i verileri de?erlendirerek hastas?na tan? koymas? bir karar verme i?lemidir. Daha sonra hastas?n?n durumuna g?re hangi tedavi y?ntemini uygulayaca??na, ne kadar s?rd?r?lece?ine, uygulad??? tedavi y?nteminin etkin olup olmad???na, etkin de?il ise hangi alternatif y?ntemin uygulanaca??na karar verme durumundad?r.

Ayr?ca, g?n?m?z hekimleri s?rekli ara?t?rma yapmak durumundad?r. Dolay?s?yla s?rekli veri toplayacak, de?erlendirecek ve kararlara varacakt?r. ?nemli olan verilen kararlar?n do?ru olmas?d?r. ??nk?, hekimin yapaca?? bir yanl??? belki de d?zeltme olana?? olmayabilir. Bu nedenle hekim, yanl?? karar veremez.

Verilen karar?n do?rulu?unu sa?layacak ?nemli etkenlerden birisi de toplanan verilerin ?zelli?idir. Do?ru karar verebilme ve bu karara g?re yap?lacak uygulaman?n ba?ar?ya ula?abilme ?ans? ancak do?ru, g?venilir, yararl? ve eksiksiz olarak toplanm?? verilere dayal? bir ara?t?rmaya ba?l?d?r. Yanl??, g?venirli?i olmayan, yararl? olmayan ve eksik olarak toplanm?? verilere dayanan kararlar?n da ba?ar?s?zl??a u?rama olas?l???n?n ?ok y?ksek olaca?? ku?kusuzdur.

Veri bir olay? incelemek, bir olay? ayd?nlatmak, bir ger?e?i ortaya ??karmak, herhangi bir konuda karara ya da sonuca varmak amac?yla toplanan ham materyal olarak tan?mlanabilir.

Yukar?daki tan?mdan a??k?a g?r?lece?i gibi toplanan bir materyalin veri olabilmesi i?in ?zerinde ?al??ma ya da inceleme yap?labilmesi gerekir. Bu nedenle ?zerinde ?al??ma yap?lamayan materyal veri tan?m?na uymamaktad?r. Toplanan ham veri belirli i?lemlerden ge?irilmeden fazla bir anlam ta??maz ve bir karara varmak i?in kullan?lamaz.

Bir ara?t?r?c? veri toplama ilkelerini ve verinin ta??mas? gereken ?zellikleri en az de?erlendirme y?ntemleri kadar iyi bilmelidir.

Verinin ?zellikleri Ne Olmal?d?r?

Toplanmas? d???n?len veriler a?a??daki ?zelliklerin t?m?n? ta??mal?d?r:

?? Veri do?ru olmal?d?r.

??? Yan tutmadan, d?r?st?e ve do?ru veri toplamay? etkileyen etkenleri olabildi?ince azaltarak toplanan veri do?ru veridir. Do?ru veri, ger?ek durumu aynen yans?tan veri olarak tan?mlan?r.

??? Do?ru karara varmay? sa?layan en ?nemli ko?ullardan birisi toplanan verinin do?ru olmas?d?r. Do?ru veri do?ru karara var?lmas?n? sa?larken, do?ru olmayan veriye dayal? bir karar ara?t?r?c?y? yan?lg?lara d???r?r.

?? Veri g?venilir olmal?d?r.

??? Verinin g?venilir olmas? ayn? konuda, ayn? ko?ullar alt?nda, ayn? bireyden ayn? yan?t?n al?nmas? anlam?na gelir.

??? Verinin do?rulu?u ve g?venirli?i ayn? ?ey de?ildir. Do?ru veri ayn? zamanda g?venilir bir veridir. Ancak, g?venilir bir veri her zaman do?ru olmayabilir.

?? Veri tam olmal?d?r.

??? Bir konuyu ayd?nlatabilmek i?in konu ile ilgili oldu?u d???n?len b?t?n verilerin toplanmas?na ?aba g?sterilmelidir. Aksi durumda konunun a??klanmas? g??le?ebilir ya da konunun bir b?l?m?n?n eksik kalmas?na ve ara?t?rma hakk?nda ku?ku uyanmas?na neden olabilir.

??? Bir olay?n ayd?nlanabilmesi i?in gereken t?m veriler toplanmal?, eksik hi?bir veri b?rak?lmamal?d?r. Toplanan veriler ilgili kay?tlara ya da formlara tam olarak yaz?lmal?d?r.

? Veri kullan?labilir olmal?d?r.

??? Toplanan veriler herkes taraf?ndan kullan?labilecek ve her arand???nda bulunabilecek bi?imde d?zenlenmeli ve saklanmal?d?r.

? Veri yararl? olmal?d?r.

??? Belirli bir konuyu ayd?nlatabilen ya da probleme ??z?m sa?layabilen veri yararl? bir veridir.

Veri Toplamadan ?nce Planlama ?al??mas?

Veri toplama deneyim ve beceri gerektiren bir i?lemdir ve planl? bir ?al??may? gerektirir. Oysa, ?o?u kez toplanacak veri ile ilgili bir ?al??ma yap?lmamaktad?r. Bu ?ok hatal? bir davran??t?r. ??nk? veri planlamas?, ara?t?rma planlamas?n?n ?nemli bir k?sm?n? olu?turur. Bu a?amada yap?lacak bir hata de?erlendirmede b?y?k sorunlar yaratabilir. ?rne?in, ?l??mle belirtilen s?rekli bir veriyi ?o?u kez yap?ld??? gibi s?n?flanm?? olarak toplamak ?ok yanl??t?r. ??nk?, de?erlendirmede orijinal veriler gerekti?inde geriye d?n?? olanaks?zd?r. Oysa, bu t?r veriler s?n?flanmadan toplan?rsa daha sonra istendi?i gibi i?lenebilir ya da s?n?flanabilir.

Bu nedenle veri toplamaya ba?lamadan ?nce uzun ve kapsaml? bir planlama ve haz?rl?k ?al??mas? yap?lmal?d?r. Bu planlamada a?a??daki noktalar g?z?n?nde bulundurulmal?d?r:

? Veri toplamada ama? saptanmal?d?r.

??? Verinin ne i?in toplanaca??na, toplanan verilerle hangi kararlara, ?nerilere, kurallara ya da yasalara var?laca??na ara?t?rman?n ba??nda karar verilmelidir.

? Hangi verilerin toplanaca?? saptanmal?d?r.

??? Planlaman?n en ?nemli a?amalar?ndan birisidir. Bu nedenle ara?t?r?c? bu konuda uzun, titiz ve dikkatli ?al??malar yapmal?d?r. Burada ara?t?r?c?ya yap?lacak en ?nemli ?neri amaca hangi veriler toplanarak ula??labilecek ise sadece bu verileri toplamas?d?r. ?leride kullan?l?r diye gereksiz yere toplanan verilerin ?o?u kez i?e yaramad??? ve bu y?zden gereksiz zaman, emek ve para harcand??? g?r?lmektedir. Bunun i?in toplanacak verilerin birbiri ile ve ara?t?rman?n b?t?n? ile olan ili?kileri ?e?itli y?nlerden incelenerek karar verilmelidir.

??? Toplanan her verinin bir maliyeti vard?r. As?l ama? i?in ayr?lan para, zaman ve eme?i kullanarak o an i?in gereksiz olan veriyi de toplamaya ?al??mak amaca y?nelik verilere daha az zaman, para ve emek ayr?lmas?na neden olacakt?r. E?er amaca y?nelik verilerden ba?ka ek veriler toplanmak istenirse bunun da maliyet ve yarar y?n?nden incelenmesi gerekir.

? Veri toplama y?ntemi saptanmal?d?r.

??? Hangi y?ntemle (anket, kay?t, g?zlem vb.), kimler taraf?ndan, nerede, ne zaman ve hangi ko?ullar alt?nda veri toplanaca?? saptanmal?d?r.

??? Bu a?ama, b?y?k bir titizlikle ve en ince ayr?nt?ya kadar d???n?lerek planlanmal?d?r.

? De?erlendirmenin nas?l ve kim taraf?ndan yap?laca?? saptanmal?d?r.

??? Toplanan verilerden ne ?e?it tablolar yap?laca??, hangi istatistiksel tekniklerin uygulanaca?? ve de?erlendirmenin hangi d?zeydeki personel ile yap?laca?? ara?t?rman?n ba??nda saptanmal?d?r. Bu a?amada yap?lmas? d???n?len tablolar?n bo? olarak (tablo, kolon ve/veya sat?r ba?l?klar?yla) haz?rlanmas? de?erlendirmeyi somutla?t?rd??? i?in ?ok yararl? olacakt?r. Ayr?ca, eksik ve yanl?? veri toplamay? da engelleyebilir.

? Verilerin nas?l saklanaca?? ve kullan?c?lar?n nas?l yararlanaca?? saptanmal?d?r.

??? Toplanan verilerin nerede ve nas?l saklanaca??na karar verilmelidir. Bu verilerin ve de?erlendirme sonu?lar?n?n kimler taraf?ndan nas?l kullan?labilece?i ve ne ?ekilde elde edilebilece?i belirtilmelidir.

Verinin ?zelliklerini Etkileyebilecek Etmenler

Verinin ?zelliklerini olumsuz y?nde etkileyebilecek ?ok say?da etmen vard?r. Bu etmenler ?zet olarak a?a??da tart???lm??t?r:

? Veri toplayan personelle ilgili etmenler

??? Veri toplay?c? her ?eyden ?nce d?r?st, gayretli, sab?rl? ve titiz olmal?d?r. Ara?t?rma sonucunun ne olaca?? ile ilgilenmemeli, tarafs?z bir ?ekilde ?al??mas?n? s?rd?rmelidir.

??? Toplanacak verilerin ?zelli?ine uygun personel se?ilmelidir. Bu personel, hem genel veri toplama ilkeleri ve y?ntemleri, hem de toplanmas? istenen verinin ?zelli?i ve toplanma amac?na g?re ?zel olarak e?itilmelidir.

??? Veri toplay?c?, denetleyici ve kodlay?c?lar?n g?revlerini istenilen bi?imde yap?p yapmad?klar? s?k s?k ve beklenmedik zamanlarda denetlenmeli ve bu en etkin bi?imde y?r?t?lmelidir.

? Veri kayna?? ile ilgili etmenler

??? Veri kay?tlardan toplanacak ise, kullan?lacak kay?tlar?n d?zenli ve do?ru olmas?, gerekli t?m bilgileri i?ermesi ve zaman?nda i?lenmi? olmas? gerekir.

??? Veri anket y?ntemi ile toplanacak ise, sorular ve soru k???d? ?zenle haz?rlanmal?d?r. Ayr?ca, deneklerden i?ten ve d?r?st yan?tlar al?nmas? i?in gerekli ?nlemler al?nmal?d?r.

??? Veri g?zlem y?ntemi ile toplanacak ise, g?zlemi yapan ki?inin yan tutmamas?, g?zlemde yan?lmamas? ve gerekti?inde fark?na vard?rmama ilkesini uygulamas? sa?lanmal?d?r.

??? Veri deney y?ntemi ile toplanacak ise, uygun deney d?zeni ve ortam? sa?lanmal?d?r.

? Veri toplama formlar? ile ilgili etmenler

??? Bu formlar?n istenilen verileri i?erecek, g?revli personelce kolay kullan?labilecek ve kolay de?erlendirilebilecek bi?imde haz?rlanm?? olmas? gerekir.

??? Veri kay?tlardan al?nacaksa veri toplama formu kay?t sistemine uygun olmal?, soru-yan?t ?eklinde ise sorular kolay anla??l?r bir bi?imde d?zenlenmeli ve s?zc?kler ?zenle se?ilmelidir.

Yazd?r