Yazd?r

Ya?lanma ile Meydana Gelen Fizyolojik De?i?iklikler

Uzm. Dr. Nihal ?ZKAYAR*, Prof. Dr. Servet ARIO?UL**


  * Hacettepe ?niversitesi T?p Fak?ltesi, ?? Hastal?klar? Anabilim Dal?,

** Hacettepe ?niversitesi T?p Fak?ltesi, ?? Hastal?klar? Anabilim Dal?, Geriatri ?nitesi, ANKARA

Physiological Changes in the Elderly

Anahtar Kelimeler: Ya?lanma, fizyoloji, atrofi

Key Words: Aging, physiology, atrophy

Ya?lanma, h?crelerden organlara kadar t?m yap?larda fonksiyonlar?n giderek azald??? olduk?a kar???k bir s?re? olup, canl? organizman?n b?y?me ve geli?mesinde zamanla meydana gelen gerilemelerin toplam? ve fonksiyonel a??dan yeteneklerin azalmas?d?r. Ya?lanma bir s?re?tir, do?umla ba?lar ve bir daha durmaz.

Ger?ek biyolojik ya?lanma de?i?ik bireylerde farkl? h?zlarda olmaktad?r; ??nk? genetik ?zellikler, ya?am tarz?, hastal?klar ve ki?ilerin fizyolojik ba?a ??kma yollar? ?ok de?i?iklikler g?stermektedir. Normal ya?lanma s?recinde, zamana ba?l? olarak ortaya ??kan de?i?iklikler, normal ko?ullar alt?nda fonksiyon kayb?na neden olmaz, ancak organ sistemlerinin rezervlerinde ve homeostatik kontrolde bir azalma s?z konusudur. Ya?l?lardaki patolojik de?i?iklikleri anlayabilmek i?in ya?lanman?n normal seyrini ??renmek gerekmektedir.

PULMONER S?STEM

Akci?erlerdeki ventilasyon ve gaz da??l?m?ndaki ya? ile ili?kili de?i?iklikler ba?l?ca akci?erlerin ve g???s duvar?n?n kompliyans?ndaki de?i?ikliklerden k?ken al?r. Kompliyanstaki art??? etkileyen ba?l?ca fakt?rler; solunum kaslar?nda zay?flama, elastik fiberlerdeki hasar ve de?i?iklikler, alveoler ba?lant?larda kay?p, k?k?rdak kosta eklemlerinde ossifikasyon ve ilerleyici dorsal kifozdur. Nihai olarak ya? ile total akci?er kapasitesinde k???k bir art?? ve buna g?re daha fazla olmak ?zere rezid?el vol?m ve fonksiyonel rezid?el kapasitede art?? ger?ekle?ir (1). Bron?iyollerde ?ok az de?i?iklik meydana gelir fakat alveoler alan d??er, alveol ve alveoler kanal geni?ler (2).

Akci?er vol?mleri (statik-ekspiratuar) artan ya?la birlikte kademeli olarak d??er ve bu d???? mortalitenin ba??ms?z bir ?l??t?d?r. Birinci saniyedeki zorlu ekspiratuar vol?m (FEV1)/zorlu vital kapasite (FVC) oran? 40-45 ya??na kadar hastalar?n %70'inde her y?l yakla??k olarak %0.2 oran?nda d??er. Ya?la ili?kili olarak meydana gelen fonksiyonel de?i?ikliklerde cinsiyet fark? vard?r. FEV1/FVC oran?nda azalma ya?l? erkeklerde ya?l? kad?nlardan daha yava?t?r. Maksimum ekspiratuar ak?m ve maksimum istemli ventilasyon kad?nlarda daha yava? azal?r. K???k hava yollar?nda ak?m da ya?la birlikte azal?r (3).

Respiratuar sistemde klinik olarak ?nemli fonksiyonel de?i?iklikler meydana gelir; ekspirasyon olur olmaz k???k hava yollar?nda kollapsa meyil artar, respiratuar kas g?c?nde ve endurans?nda azalma olur, solunumun kontrol? de?i?ir.

Ya?lanma ile birlikte arteryel oksijen bas?nc?nda lineer bir d???? ger?ekle?ir. Tek nefeslik karbonmonoksit dif?zyon kapasitesi (DLCO) 20'li ya?larda zirve yapmakla birlikte lineer olmayan bir ?ekilde ya?la birlikte d???? g?sterir (1). Kalp h?z? ve hipoksi, hiperkapniye respiratuar cevaplar ya?la birlikte bozulur. Ya? hem periferal hem de santral kemoresept?r fonksiyonunu zay?flat?yor g?r?nmektedir. Altm?? d?rt-yetmi? ?? ya? aras? ki?iler 22-30 ya? grubu ile k?yasland???nda ya?l? ki?ilerde hipoksiye respiratuar cevap %51, hiperkapniye respiratuar cevap ise %41 oran?nda azalm??t?r. Hipoksi ve hiperkarbiye azalm?? solunum yan?tlar? akci?erin mekanik ?zelliklerindeki de?i?ikliklerden ba??ms?zd?r (1).

Ya?la birlikte akci?er elastikiyetinde azalma; periferal hava yollar?nda erken kollapsa, dolay?s?yla da kronik sigara kullan?m?na benzer k???k hava yolu obstr?ksiyonunun meydana gelmesine neden olur.

Ya?la birlikte maksimum oksijen al?m? (VO2maks) azal?r, b?ylece egzersiz kapasitesi ve rezervde de azalma olur. Bu k?smen kardiyovask?ler sistemdeki ta?ikardiye maksimum cevapta kardiyak outputta azalma gibi de?i?ikliklerle ve akci?er kapasitesindeki azalma ile ili?kilidir.

Ya?la ili?kili en ?nemli de?i?iklik b?y?k hava yollar?nda gland?ler epitelyal h?crelerin say?s?nda azalmad?r. Bu koruyucu mukus salg?s?n?n ?retiminde azalma ve dolay?s?yla pulmoner infeksiyonlara kar?? savunmada bozuklukla sonu?lan?r. Mukosiliyer klerens ya?la birlikte azal?r, s?n?rl? kan?tlar olmakla birlikte ya?la birlikte ?ks?r?k refleksinin azalmad??? d???n?lmektedir (4).

Respiratuar sistemde bakteriyel, viral ve fungal infeksiyonlara daha s?k ve ciddi ?ekilde yakalanmaya neden olabilecek konak?? savunma sisteminde ?nemli de?i?iklikler meydana gelir. De?i?ikliklerin bir?o?u ya?a spesifik de?ildir. Potansiyel patojenlerle ?st respiratuar trakt?n kolonizasyonu s?kt?r. Kolonizasyon ?zellikle gram-negatif enterobakterlerle olur, midenin kolonizasyonu buna ?nderlik eder (5). Ya?lanma imm?nyetmezlikte art??la karakterizedir. Ki?iler aras?nda bu imm?nyetmezlik derecesi belirgin olarak farkl?l?k g?sterir ve bu de?i?iklikler b?y?k oranda kronik hastal?k, yetersiz beslenme ve ya?l?l???n kendisine spesifik olmayan di?er fakt?rlerle ili?kilidir. Hem h?cre arac?l? hem de humoral imm?nitede bozukluk g?r?l?r. Humoral imm?nitede bozukluk olmas? ?zellikle pn?mokokal pn?moni olmak ?zere pn?moninin ya?l?larda g?r?lme s?kl???n?n artmas?n? k?smen a??klayabilir. Humoral imm?nitede bozulma imm?nizasyona zirve antikor cevab?nda ve imm?nizasyonu takiben antikor cevap s?resinde azalmaya neden olur (6).

KARD?YOVASK?LER S?STEM

Ya?la birlikte kalpte atrofi, belirgin veya orta derecede hipertrofi gibi de?i?iklikler olabilece?i gibi herhangi bir de?i?iklik de olmayabilir. Atrofi s?kl?kla ?e?itli k?t?le?tirici hastal?klara e?lik eder, normal ya?lanman?n bir par?as? de?ildir. Ya?la birlikte sol ventrik?l kal?nl???nda ?l?ml? bir art?? normotansif ya?l? bireylerde g?r?lebilir. Sol atriyum boyutu ya?la birlikte artar. Akci?er grafisinde kardiyak g?lge hafif?e geni?ler (1).

Ya?la birlikte b?y?k elastik arterler kompliyanstaki azalmayla birlikte dilate hale gelir. Aortik media ve intimada ilerleyici kal?nla?ma aortik geni?lemeye neden olur. Ya?la ili?kili arteryel duvar sertli?i; d?z kas tabakas?nda kal?nla?ma, elastin fragmantasyonunda artma, kollajen miktar?nda, ?zelliklerinde ve kalsifikasyonda artma nedeniyle meydana gelir. B?y?k elastik arterlerde g?r?len bu de?i?iklikler distal arterlerde g?zlenmez (7).

Ya?la birlikte istirahatteki ejeksiyon fraksiyonunda bir de?i?iklik meydana gelmez. Strok vol?m ya?la birlikte sabit kal?r, fakat baz? hipertansif ya?l?larda istirahatte strok vol?mde hafif bir azalma meydana gelebilir. Sa?l?kl? ya?l? bireylerde supin pozisyonda kalp at?m h?z? ya?la de?i?iklik g?stermezken, oturur pozisyonda kalp h?z? hafif azal?r.

Ya?l? bireylerde ektopik at?mlar gen?lere oranla daha s?k g?r?lmesine kar??n klinik a??dan ?nem ta??maz. Kronik atriyal fibrilasyon insidans? ya?la artar. Yine, sol ventrik?l fibr?z iskeletteki kalsifikasyonlar, aort ve mitral kapak??klar? etkileyerek, klinik olarak ?nem ta??mayan ?f?r?mlere neden olabilir (8).

Sal?nan katekolaminlerin seviyesi ya?la birlikte artar. Bununla birlikte beta-adrenerjik d?zenlemeye azalm?? yan?t kardiyovask?ler sistemdeki en fark edilir de?i?iklikler aras?ndad?r. Vask?ler d?z kaslar?n beta-adrenerjik uyar?ya vazodilatasyon yan?t? azal?r. Buna z?t olarak alfa-adrenerjik aktivite korunur. Beta-adrenerjik uyar?ya yan?t?n azalmas? ?zellikle egzersiz esnas?nda ?nemli hale gelir ve afterload art???yla ili?kilidir. Afterloadun artmas? kan bas?nc? art???na neden olur. Sistolik kan bas?nc? artar ve nab?z bas?nc? geni?ler. Diyastolik kan bas?nc? ise, 60 ya??ndan sonra ya de?i?mez ya da hafif?e azalma e?ilimi g?sterir (9).

"National Institute on Aging's Baltimore Longitudinal Study on Aging"de normotansif kad?n ve erkeklerde ya??n artmas?yla birlikte sol ventrik?l posterior duvar kal?nl???nda artma tespit edilmi?tir. Ya?lanma ile g?r?len sol ventrik?l duvar kal?nl???nda artmaya artm?? sistolik kan bas?nc?n?n yol a?t??? d???n?lmektedir.

Ya?lanma hipertansiyon ve kardiyovask?ler hastal?k prevalans?nda artma ile de ili?kilidir, bundan dolay? ya?la birlikte ekokardiyografide ventrik?l hipertrofisi prevalans? artar. Ventrik?ler hipertrofi vol?m art???yla olur, kardiyak miyositlerin say?s?nda art?? olmaz.

Fibroblastlar hiperplaziye ilerler ve miyokardiyal interstisyumda kollajen birikmesi g?r?l?r. Afterloadda artma sol ventrik?l sistolik stresinde artmaya ve ilave olarak sarkomerlerde artmaya sebep olur. Bu artm??, normal veya azalm?? sol ventrik?l duvar kal?nl??? ile sonu?lanabilir (2). ?stirahat halinde sol ventrik?l?n erken diyastolik dolumu azalmakla birlikte preload ya?la birlikte de?i?ikli?e u?ramaz. Ya?la birlikte sol ventrik?l?n sertli?i artar kompliyans? azal?r, gev?emesi bozulur ve sol ventrik?ler erken diyastolik dolumu azal?r. Ya?la ili?kili olarak sistolik kan bas?nc?nda art?? da sol ventrik?ler dolumu bozar ve preload da d??m??se hipotansiyona sebep olur. Erken diyastolde sol ventrik?ler dolum 20 ya?tan 80 ya?a %50 azal?r (10). Preloaddaki azalma ya?l? hastalarda ?ok iyi tolere edilemez. ?ntravask?ler vol?mde azalma, kalbe azalm?? ven?z d?n??, ila? ve hastal?klarla vazodilatasyon ve nitratla di?retik benzeri ila?lar?n kullan?m? preloadu azalt?r ve ya?l?larda kardiyak outputta azalmaya ve hipotansiyona yol a?abilir. Ya?l?lar ortostatik hipotansiyon geli?tirmeye daha yatk?nd?r. Ayn? zamanda postprandiyal hipotansiyon artm??t?r (2).

Sa?l?kl? bireylerde kalbin intrensek g?? ?retme yetene?i ya?la de?i?mez. Sol ventrik?ler ejeksiyon s?resinin ve preejeksiyon periyodunun uzamas? ya?lanma ile kontraksiyonun uzad???na i?aret eder (2).

?stirahat sol ventrik?ler ejeksiyon fraksiyonu veya sirk?mferansiyel fiber k?salmas?nda kalp hastal??? bulunmayan ya?l?larda herhangi bir azalma g?r?lmez.

Sol ventrik?ler diyastolik fonksiyonu etkileyen ya?la ili?kili de?i?iklikler, sistolik kan bas?nc?nda artma, sol ventrik?ler duvar kal?nl???nda artma, sol ventrik?ler erken diyastolik dolumda azalma, sol ventrik?ler diyastolik gev?emede uzama, sol atriyal b?y?kl?kte artma ve ge? sol ventrik?ler diyastolik dolumda artmad?r (2).

GASTRO?NTEST?NAL S?STEM

?ok az fark edilebilir de?i?iklikle birlikte ya?l? hastalarda gastrointestinal sistem normal fonksiyonunu idame ettirir. Meydana gelen semptomlar? patolojik durumlarda ay?rabilmek i?in klinisyenin gastrointestinal sistemde ya?la birlikte olan de?i?iklikleri mutlaka bilmesi gerekmektedir. Ya?lanma ile yemek iste?i veya yemek al?m ?ncesi a?l?k cevab?nda farkl?l?k yoktur fakat yemek sonras? a?l?k veya yeme iste?i azal?r (11,12). Bir ?al??mada a?l?k ve introdeudenlal lipid stim?lat?r? olan kolesistokinin konsantrasyonu gen? hastalara g?re ya?l? hastalarda artm?? olarak bulunmu?tur (13). Bununla birlikte i?tahs?zl?k yaln?zca ya?la birlikte olan de?i?ikliklere ba?lanmamal?d?r. Bu semptom mevcudiyetinde medikal veya fizyolojik nedenlerle birlikte ila? etkisi de d??lanmal?d?r (11).

Sa?l?kl? ya?l? hastalar?n yakla??k %40'? a??z kurulu?undan yak?nmaktad?r. Bazal t?k?r?k salg?s? muhtemelen ya?la birlikte azalmaktad?r. Stim?le edilen t?k?r?k salg?s? ise de?i?ikli?e u?ramaz (14,15). ?i?neme g?c? azal?r. Bu muhtemelen ?ene kas kitlesinin zay?flamas? dolay?s? iledir. Fakat n?rolojik bir hastal???n preklinik bir manifestasyonu olma ihtimali normal ya?l?l?k fizyolojik de?i?ikli?i olma ihtimalinden daha fazlad?r (16). Tatsal ve kokusal duyular ilerleyen ya?la birlikte azalma e?ilimindedir (11,17). Ac?, tatl?, ek?i, tuzlu ve keskin tatlar?n saptanmas?nda ve ayr?m?n?n yap?lmas?nda artan ya?la birlikte yetersizlik olu?ur. Tatl? duyusu sabit kal?rken, tuzlu ve keskin tatlar?n e?ik de?eri ya?la birlikte y?kselme g?sterir (11,18,19).

?zefagusun fizyolojik fonksiyonlar? ?ok ya?l? hastalar hari? sa?l?kl? ki?ilerde artan ya?la birlikte iyi bir ?ekilde korunur (20). Yeni ?al??malar diabetes mellitus veya n?ropatisi bulunmayan ya?l? erkek hastalarda ?zefagus dismobilitesinin artmad???n? g?stermi?tir (21). Seksen-doksan ya? aras? baz? ki?ilerde bas?n?ta azalma, ?st ?zefagus sfinkterinin gev?emesinde gecikme ve ?zefagus kontraksiyonlar?n?n amplit?d?nde azalma gibi baz? min?r de?i?iklikler bulunmu?, ek olarak bu ?al??mada 20-80 ya? aras? sa?l?kl? ki?ilerde gastro?zefageal refl? sintigrafi ve ?zefageal manometre yap?larak kar??la?t?r?lm??t?r. Her iki gruptada gastro?zefageal refl? epizodlar?n?n say?s? benzer bulunmakla birlikte refl? epizodlar?n?n s?resi ya?l? sa?l?kl? g?n?ll?lerde daha uzun bulunmu?tur. Ya?l? g?n?ll?lerde defektif ?zefageal peristaltizmden dolay? refl? materyalinin temizlenmesinde yetersizlik saptanm??t?r (22).

Gastrik histoloji ?zerinde yap?lan bir?ok ?al??mada, 60 ya? ?zeri hastalarda artm?? atrofik gastrit prevalans? tespit edilmi?tir. Yine bir?ok ?al??mada gastrik asit ?retiminde azalma bulunmu?tur. Bununla birlikte bir?ok ?al??ma gastrik asit ?retimindeki azalma ve gastrik atrofinin normal ya?lanman?n bir sonucu olmad???n? g?stermi?tir. Helicobacter pylori infeksiyonu ya?l?larda s?kt?r ve bu da histolojik ve asit sekresyon bozukluklar?na yol a?ar denilmektedir. H. pylori infeksiyonu pepsin sekresyonunda azalmaya neden olur (23,24). Gastrik prostaglandin, bikarbonat ve nonpariyetal s?v? sekresyonu azalabilir. Nonsteroid ila? alan hastalarda mukozal hasar? tetikleyebilir. Sonu? olarak bir?ok ?al??mada solitlerin gastrik bo?almas? sabit kald??? halde s?v? g?dalar?n gastrik bo?al?m?n?n uzad??? g?sterilmi?tir (25).

?nce ba??rsak histolojisi ve ge?i? zaman? ya?l? ki?ilerde de?i?miyor g?z?kmekle birlikte kemirgenlerde yap?lan ?al??malarda sel?ler hasara artm?? epitel proliferasyonu yan?t? saptanm??t?r. ?o?u ki?ide sabit kal?r. Ya?la birlikte duodenal membran glikoz transport enzim aktivitesinde bir de?i?iklik meydana gelmez. Baz? 80-90 ya? aras? ki?iler hari? D-xylose absorpsiyon testi normal kal?r. Ya?la birlikte di?er sakkaridazlar sabit kal?rken, jejunal laktaz aktivitesi g?receli olarak azal?r. Protein sindirimi ve ya? absorpsiyonu normal kal?r. Ya?da eriyen vitamin olan A vitamininin emilimi artarken, vitamin D emilimi bozulabilir ve vitamin D resept?r konsantrasyonunda azalma olur. Suda eriyen vitaminler B1 (tiamin), B12 (siyanokobalamin) ve vitamin C (askorbik asit) emilimi normal kal?r. Demir emilimi e?er ki?ide hipoklorhidri yoksa normaldir, fakat ?inko ve kalsiyum emilimi ya?la azal?r (2).

Kolonda kollajen depolanmas?, muskularis propriada elastin ve fibrozis art???, kriptlerde ?zellikle proliferatif h?crelerin art???n? i?eren ?e?itli histolojik de?i?iklikler g?sterilmi?tir (12,16). Baz? ?al??malarda kolon transit zaman? ilerleyen ya?la birlikte de?i?ken bulunurken, di?erlerinde b?yle bir de?i?iklik saptanmam??t?r (27,28). Ya?l?larda uzam?? kolon transit zaman? ile birlikte bulunan konstipasyon ya?lanmadan daha ?ok di?er fakt?rlerle ili?kilidir (komorbidite, immobilizasyon, ila?lar).

Ya?la birlikte her iki cinste anal sfinkter istirahat bas?nc? ve kad?nlarda maksimum sfinkter bas?nc? azal?r. Bu, ya?la ili?kili olarak kas kitlesinde ve kontraktilitesinde azalman?n bir par?as? olarak veya ya?l? kad?nlarda pudental sinir hasar?n?n sonucu dolay?s?ylad?r (29). Maksimum s?k??t?rma bas?nc? ya?la birlikte ?zellikle postmenopozal kad?nlarda azal?r (30).

Ya?la birlikte pankreasta da min?r de?i?iklikler meydana gelir. Ana pankreatik kanal ?ap?nda art?? di?er dallarda herhangi bir hastal?k olmaks?z?n fokal dilatasyon veya daralma meydana gelebilir (31). Ultrasonografide artm?? ekojenite saptanmas? normal bir bulgudur (32). Egzokrin pankreas ak?m h?z? ve bikarbonat ve enzim sekresyonu azal?r ve tekrarlanan stim?lasyonlarda sekresyon h?z? azal?r (33).

Karaci?erde lipofuksin birikimi, safra kanal proliferasyonu, fibrozis ve nonspesifik reaktif hepatitis ya?l? pop?lasyonda s?k rastlanan histolojik de?i?ikliklerdendir. Maj?r fonksiyonel de?i?iklik hepatik kan ak?m?nda azalma, baz? ila?lar?n klerensinde de?i?me ve hepatik zedelenme sonras? yenilenme yetene?inde gecikmedir (34). ?la? klerensinde de?i?me Faz 1 reaksiyonlarda (oksidasyon, hidroliz ve indirgeme), karaci?erden ilk ge?i? metabolizmas?nda ve serum albumin ba?lama kapasitesinde ya?la ili?kili meydana gelen de?i?ikliklerden kaynaklan?r. Faz 2 reaksiyon (glukronidasyon ve s?lfatlama) ilerleyen ya?tan etkilenmez (35). Kan karaci?er fonksiyon testlerinde ya?la ili?kili spesifik bir de?i?iklik meydana gelmez (36).

Bir erken kolesistografik ?al??mada safra kesesinin bo?alma zaman? ya?la birlikte stabil bulunmu? fakat daha yeni veriler kolesistokinine safra kesesi kontraksiyon cevab?nda azalma oldu?unu g?stermi?tir. Safran?n kolesterol ve fosfolipid i?eri?inde artma olur ve bu da ilerleyen ya?la birlikte safra kesesi ta?? insidans?nda artmaya neden olur (37). Safra kanallar?nda ta? veya di?er patolojilerin yoklu?unda bile ya?l? hastalar?n safra kanal ?aplar? s?kl?kla gen?lerden daha geni?tir (38).

N?ROLOJ?K S?STEM

Normal ya?lanma s?reciyle birlikte beyin a??rl??? ve kan ak?m? azal?r. N?ronal kay?p beynin belirli b?lgelerinde daha fazla g?r?l?rken baz? b?l?mleri korunur. Beraberinde ?e?itli n?rotransmitter ve dendritik ba?lant?larda azalma g?r?l?r. Demans d???nda bir?ok b?lgede ileri n?ron kayb?na ra?men bili?sel fonksiyonlarda azalma g?r?lmez. Bir?ok n?rofonksiyonel yetilerde ya?la birlikte azalma g?r?lmektedir. Normal s?n?rlar i?inde olmakla birlikte ??renme ve haf?za ile ilgili fonksiyonlar?n ?o?unda yava?lama g?r?lebilir (39).

ENDOKR?N S?STEM

Hipotalamusta ba?l?ca n?roendokrin n?kleus ilerleyen ya?la birlikte intakt kal?rken, suprakiazmatik n?kleusta morfolojik olarak kay?p meydana gelir (40). Ya?la birlikte antidi?retik hormon (ADH) ve argininvazopresin (AVP) ?reten n?ronlar?n boyutlar?nda ve kortikotropin relasing hormon (CRH) ve ADH ?reten n?ronlar?n say?s?nda artma olur (41). Supraoptik n?kleusun osmolarite de?i?ikliklerine ADH sal?n?m?na kar?? sensitivitesi artar. Ovarian seks steroidlerine kar?? hipotalamo-hipofizer "feedback"de azalma mevcuttur. Erkeklerde de hipotalamo-hipofizer-testik?ler aksta defekt olmas?na kar??n fertilite kapasitesi idame ettirilebilir, fakat seks?el aktivite s?kl??? azal?r (42).

Son ?al??malar ya?la birlikte tiroid bezinin boyutunda ?ok az bir de?i?iklik meydana geldi?ini g?stermi?tir (43). Ya?la birlikte tiroid bezinde ilerleyici fibrozis, lenfosit art?m?, follik?l boyutlar?nda azalma ve kolloid miktar?nda azalma g?r?l?r. Bu de?i?iklikler ya?l?larda s?k olmas?na ra?men t?m ya?l?lar i?in karakteristik de?ildir. Tiroid bezindeki bu de?i?iklikler tiroid fonksiyonlar? ile korele de?ildir (2).

N?roendokrin mekanizmalar?n kontrol?ndeki TSH sal?n?m? normal ya?lanma s?recinde de?i?ikli?e u?rayabilir. Bir?ok ?al??mada 60 ya? ?zeri erkek hastalar gen? hastalarla kar??la?t?r?ld???nda ya?l?lar?n TRH uyar?s?na TSH cevab?nda yakla??k %40 azalma oldu?u g?r?lm??t?r. Tiroid hormon etkisi ya?la birlikte azal?r. Serbest T4 d?zeyinde de?i?iklik yokken, serbest T3 azal?r (2).

Ya?la birlikte ?zellikle tip 2 olmakla birlikte diabetes mellitus s?kl??? artar. ???nc? dekadda ba?lamak ?zere ya?la birlikte glikoz tolerans?nda bozulma meydana gelir. Glikoz arac?l? ins?lin sekresyonunda azalma, iskelet kas?na ins?lin arac?l? glikoz al?m?nda bozulma, ya? dokusunda postresept?r bozuklu?u, artm?? v?cut ya??, fiziksel aktivitede azalma, diyetteki karbonhidratta azalma, bozulmu? renal fonksiyon ve artm?? sempatik sinir sistemi aktivitesi ya?la birlikte glikoz tolerans?nda azalmay? a??klayan mekanizmalar?ndand?r (2).

IGF 1, testosteron, T3 azal?r, 17 beta ?strodiol ve inhibin gen?lerdeki d?zeyden belirgin farkl? bulunmaz hatta normal s?n?rlar i?inde olabilir. ACTH ve kortizol?n ortalama plazma konsantrasyonu artar ve nokt?rnal melatonin sekresyonu selektif olarak bozulur. Deksametazon s?presyon testine sensitivitesinde azalma g?r?lebilir. Ya?la birlikte GH sal?n?m amplit?dlerinin azalmas?na neden olan GHRH'ye hipofizer somatotrop cevab?nda azalma g?r?l?r. Sirk?le edilen GH konsantrasyonunda azalma ne kad?n ne de erkekte meydana gelen v?cut kompozisyon de?i?ikli?i ile ili?kili g?r?nmemektedir. IGF 1 azalm?? GH sekresyonu ile ili?kili olarak ya?la birlikte ilerleyici olarak azal?r. GHRH ve somatostatin reg?lasyonu bozulur (1).

?e?itli ?al??malarda bazal, sirkadyen ve uyar?lm?? kortizol sekresyonunun ya?la de?i?medi?i g?sterilmi?tir. Kortizol?n katabolizmas?ndaki azalma ile birlikte kortikosteroidlerin metabolizmas?nda ?nemli de?i?iklikler g?sterilmi?tir (44). Sa?l?kl? geriatrik pop?lasyonda aldosteron sekresyonu da korunur (2).

HEMATOLOJ?K S?STEM

Hematopoietik doku taraf?ndan i?gal edilen kemik ili?i bo?lu?u oran? ya?am boyu de?i?iklik g?sterir, do?umdan 30 ya? civar?na kadar azal?rken sonra durur. Yetmi? ya? civar?nda tekrar ilerleyici olarak azalmaya ba?lar. Bu ikinci azalman?n kan olu?turucu elemanlarda azalmaya yol a??p a?mad??? ve kemik ili?i ya? doku kitlesindeki bir art??tan kaynaklan?p kaynaklanmad??? bilinmemektedir (1).

Kemik ili?i fonksiyonunda ya? ile ?u de?i?iklikler ger?ekle?ir:

1. Kemik ili?i k?k h?cre say?s? gittik?e azal?r.

2. Kemik ili?i k?lt?r?nde demir birle?imi gen?ler ve ya?l?larda benzerdir, ancak eritropoetin stim?lasyonu ile ya?l?larda daha az artar.

3. ?nefektif eritropoezden dolay? sa?l?kl? ya?l? hayvanlar kanama ve hipoksiye gen? hayvanlar kadar etkili cevap veremez. Bu bozuklu?un hematopoietik elemanlardan m?, b?y?me fakt?rlerindeki azalmadan m? veya kemik ili?indeki ya?la ili?kili mimari de?i?ikliklerden mi kaynakland??? a??k de?ildir.

4. Ya?l?larda ba??rsaklardan demir emilimi normal olsa da yava?lam?? eritropoez demirin eritrositlerde birle?imini azalt?r (1).

Total v?cut ve kemik ili?i demiri ya?la artt???ndan ve folat ve vitamin B12 seviyeleri sa?l?kl? ya?l? bireylerde normal aral?klarda oldu?undan bu kemik ili?i de?i?iklikleri n?trisyonel yetmezliklere sekonder de?ildir.

Ya? ile ili?kili olarak periferik kanda ise;

1. Ortalama hemoglobin ve hematokrit de?erleri ya?la hafif?e d??er fakat normal s?n?rlarda kal?r.

2. Ortalama eritrosit hacmi (MCV) ya?la hafif?e artar, fakat eritrosit morfolojik karakteristikleri de?i?mez.

3. Eritrosit 2,3 difosfogliserat i?eri?i ya?la azal?r.

4. Osmotik frajilite ya?la artar (1).

Ya?la de?i?meyen fakt?rler ise eritrosit ya?am s?resi, total kan hacmi, eritrosit vol?m? ve trombosit morfolojisidir. Kesin olmayan ya?la ili?kili di?er fakt?rler ise; lenfosit ve gran?losit say?s? normal veya hafif?e azalm?? olabilir, trombosit say?s? normal veya hafif?e artm?? olabilir ve trombosit fonksiyonu normal, azalm?? veya artm?? olabilir (1).

?MM?NOLOJ?K S?STEM

Timik kitle kayb? 30'lu ya?lar civar?nda ba?lar ve 50'li ya?larda %5-10 civar?nda kalmak suretiyle devam eder (1). CD4 ve CD8 T-lenfositler ya?la birlikte azal?rken, CD3(+), HLA-DR(+) fenotipli aktive T-lenfositlerin say?s? ve NK, CD16(+), CD57(-) ve CD16(-), CD57(+) fenotipli h?crelerin say?s? artar. B-lenfosit say?s? periferik kanda azal?r. Fakat bu h?crelerin lenfoid follik?llere tekrar da??l?m?ndan kaynaklanabilir, ??nk? imm?nglobulinler ve IgG alttipleri malignansi yoklu?unda artar (2).

Lenf nodlar?nda germinal merkezlerin say?s?nda azalma ve kemik ili?inde plazma h?cresi ve lenfosit say?s?nda artma di?er de?i?ikliklerdir. T-h?cre fonksiyonundaki azalma h?cresel ba????kl?kta azalmaya yol a?ar. Sa?l?kl? ya?l?lar?n %25'inde ise fonksiyon d????? yoktur (1).

Humoral ba????kl?ktaki de?i?iklikler ba?l?ca T-h?cre fonksiyonlar?ndaki bozulmalardan kaynaklanmaktad?r, B-h?cre fonksiyonundaki de?i?iklikler daha az ?nemli g?r?nmektedir. Serum total imm?nglobulin konsantrasyonu ya?la ?ok az de?i?irse de imm?nglobulin alt s?n?flar? da??l?m?nda orta dereceli de?i?iklikler bildirilmi?tir. IgA ve IgG serum seviyeleri artma e?iliminde iken, IgM ve IgD azal?r (1).

GEN?TO?R?NER S?STEM

Hipertansiyon veya belirgin vask?ler hastal?k yoklu?unda ya?l?l?k b?bre?i d?zg?n konturunu korur. Bununla birlikte renal kitlede ba?l?ca kortikal k?sm? i?eren azalma olur ve gen?likte 250-270 g'dan sekizinci dekadda 180-200 g'a d??er. B?brek kitlesindeki bu azalman?n ya?tan ?ok v?cut kitlesi ile ili?kili oldu?u ve renal fonksiyonlarda ?nemli bir bozukluk yaratmad??? d???n?lmektedir (45). B?brek kitlesindeki azalmayla birlikte glomer?l say?s? da azal?r. Ek olarak orta ya?larda %1-2 olan sklerotik glomer?l say?s? 70 ya? ?zerinde %12'ye ??kar. Glomer?l yuma?? daha az lob?le hale gelir, mezengial h?cre say?s? artar ve epitelyal h?cre say?s? azal?r, bu de?i?iklikler filtrasyona uygun y?zey alan?n? azalt?r. Bununla birlikte ya?la glomer?ler permeabilitede de?i?iklik meydana gelmez (1).

Ya?la birlikte renal t?b?lde bir?ok k???k mikroskobik de?i?iklik meydana gelir. Distal nefronda divertik?ller 90 ya??nda her ?? t?b?lden birinde g?z?kecek kadar y?ksek oranda olabilir. Bu divertik?ller ya?l?larda s?k g?r?len basit retansiyon kistine d?n??ebilir (1).

Ya?la birlikte b?y?k renal arterlerin duvar?nda ?e?itli sklerotik de?i?iklikler meydana gelir. Bu skleroz l?mene kadar ilerlemez. K???k damarlar korunur. Renal kan ak?m?nda ilerleyici bir azalma meydana gelir. Eri?kin ya?larda 1200 mL/dakika olan renal kan ak?m?, 80'li ya?larda 600 mL/dakikaya d??er. Bundan ba?l?ca sorumlu fakt?r azalm?? renovask?ler yatakt?r. Bununla birlikte ak?m azalmas? basit?e azalm?? renal kitleyi yans?tmaz. ??nk? d?rd?nc? dekaddan sonra dokunun gram?na olan ak?m ilerleyici olarak azal?r. Ya?la ili?kili renal kan ak?m?nda d???? geri d?n???ml? vazospazmdan ?ok sabit anatomik de?i?ikliklerden dolay?d?r. Kortikal kan ak?m? azal?r ve med?ller kan ak?m? korunur (1).

Glomer?ler filtrasyon h?z? (GFR) ya?la birlikte ilerleyici olarak d??er. Kreatinin klerensi d?rd?nc? dekad?n ortalar?na kadar sabittir, fakat daha sonra yakla??k olarak 8 mL/dakika/1.73 m/dekad olarak d??er. Longitudinal ?al??malar ya?l?l???n kreatinin klerensi ?zerine olan etkisinin b?y?k oranda de?i?kenli?ine i?aret etmektedir. Ya?l?lar?n en az ??te biri GFR'de bir de?i?iklik g?stermez. Bu de?i?kenlik a?ikar b?brek fonksiyon kayb?ndan ya?lanmadan ba?ka fakt?rlerin sorumlu olabilece?ini g?stermektedir (1).

B?bre?in sodyum ve potasyum at?l?m? ve tutulumunda azalma, konsantrasyon ve dil?e etme kapasitesinde azalma, serum renin ve aldosteronda azalma, nitrik oksit ?retiminde azalma, prostaglandinlere ba?l? renal perf?zyonun idamesinde artma ve vitamin D aktivasyonunda azalma ya?la birlikte meydana gelen di?er de?i?ikliklerdir.

Ya?l? kad?nlarda v?cuttaki ?strojen ve progesteron eksikli?ine ba?l? vajinal atrofi, uterus hacminde azalma ve meme bezlerinde atrofi meydana gelir. Ayr?ca, pelvik kaslar?n zay?flamas?na ba?l? olarak posterior ?retro-vezikal a??n?n bozulmas? stres inkontinans s?kl???n? artt?rmaktad?r (1).

AS?T-BAZ HOMEOSTAZI

Yirmi-seksen ya? aral???nda kan hidrojen iyon konsantrasyonunda ilerleyici bir azalma bulunmu?tur. Bu ?al??mada kan hidrojen iyon konsantrasyonunun %6-7 artt??? ve bikarbonat kararl? durum konsantrasyonunun %12-16 azald??? g?r?lm??t?r. Muhtemelen kan hidrojen iyon konsantrasyonundaki art??tan ya?la birlikte olan b?brek fonksiyonlar?ndaki bozulma sorumlu tutulmu?tur (2).

SEKS?EL DE????KL?KLER

Bir?ok ya?l? ki?ide seks?el istek, kapasite ve yeterlilik ki?iler sa?l?kl? ise s?rd?r?lebilir. "National Institute on Aging's Baltimore Longitudinal Study on Aging"e g?re ya? ilerledik?e erkeklerde fantazi kapasitesinde azalma olur. Kad?nlarda da benzer durum oldu?u bilinmekle birlikte ?al??mayla dok?mante edilmemi?tir. Normal seks?el fonksiyonlarda kademeli bir yava?lama vard?r. Cinsel uyar?lma i?in gereken zaman artm??t?r. Kad?nlara benzemeksizin erkekler hayatlar?n?n sonuna kadar fertil kalabilir. Ereksiyon olabilmesi i?in daha fazla direkt stim?lasyon gerekebilir. Baz? ya?l? hastalarda orgazm s?resi azal?r. Ejek?lasyon g?c? ve vol?m? azal?r. ?mpotans ve erektil disfonksiyon do?rudan do?ruya ya?lanmaya ba?lanmamal? altta yatan d?zeltilebilir nedenler de aranmal?d?r (2).

Kad?nlarda menopoz sonras? ?strojen ?retiminde azalma olmas?ndan dolay? hem fiziksel hem de emosyonel sorunlar ortaya ??kabilir. Fiziksel sorunlar vajinal bi?imde de?i?iklik, kuruluk, cinsel ili?ki s?ras?nda a?r? ve kanamaya neden olabilen vajinal duvar?nda incelme ve tekrarlayan sistit ataklar?n? i?erir. Vajinal asit sekresyonunda azalma infeksiyon insidans?nda artmaya neden olur. Duygudurum sorunlar? ise artm?? irritabilite, labilite, uyku bozukluklar? ve di?er menopozal semptomlar? i?erir (2).

Total testosteron seviyesindeki d???kl?k 45-50 ya?lar? aras?na rastlamas?na ra?men daha ?nce testosteronun ba?lanma kapasitesindeki art??a ikincil serbest testosteron d?zeyinde belirgin bir d??me g?zlenir (46,47). Seks hormon ba?lay?c? globulin seviyesindeki y?kseklik ?strojen/androjen oran?nda ?strojen lehinde kaymaya ba?l?d?r. Ya?lanmayla birlikte ?strojen seviyesi d??medi?i gibi artan ya? dokusundaki aromataz aktivesine ikincil art?? g?sterebilir. ?strojen/testosteron oran?ndaki bu y?kseli? karaci?erde daha fazla seks hormon ba?lay?c? globulin ?retimini ind?kleyen temel nedendir. Serbest testosteron miktar?ndaki bu azalma nedeniyle testosteron metaboliti 5alfa, 3alfa-androstanediol miktar?nda da belirgin d??me g?zlenir. Bunun yan?nda gen?lerde testosteron d?zeyi sabahlar? daha y?ksek g?zlenirken, ??leden sonra d??meye ba?lar. Bu de?i?im hipotalamo-pituiter b?lgeden pulsatil LHRH ve LH sal?n?m?na ba?l?d?r. Ya?lanmayla birlikte bu ritim de gittik?e azal?r ve sonunda kaybolur. Bu y?zden ya?l?larla gen?ler aras?nda ??leden sonra bak?lan testosteron kan de?erleri aras?nda fark yokken, sabahlar? belirgin fark g?zlenmektedir (48,49). Ya?la birlikte g?zlenen androjen d???kl??? bireyler aras?nda olduk?a farkl?l?k g?sterir. Bu farkl?l??a neden olan fakt?rler hakk?nda hen?z net bir bilgi yoktur. Kural olarak serum testosteron seviyesi 50 ya??ndan sonra her y?l %1 oran?nda d??er. Bunun sonucunda biyokimyasal hipogonadizm 60 ya? alt?nda %7 oran?nda izlenirken, 60 ya? ?zerinde bu oran %20'ye y?kselir (50). G?n?m?zde erkeklerde ya?lanmayla birlikte g?zlenen gonadal fonksiyon bozuklu?u ve bunu takip eden androjen seviyesindeki d??me yerle?ik bir bilgidir (51).

KAS-?SKELET S?STEM?

Ya?lanma ile eklem k?k?rda??, iskelet sistemi, yumu?ak doku ve n?rolojik fonksiyonu (eklem propriyosepsiyonu) etkilenir. Bu etkiler sonucu ya?la birlikte osteoartrit ve osteoporoz insidans? artar. Eklem hareket aral??? azal?r. Hareketlere ba?lamada g??l?k ve kat?l?k geli?ir (2).

Ya?la birlikte eklem k?k?rda??nda incelme, y?zeyinde ?atlaklar ve renginde de?i?iklikler meydana gelir. Ek olarak dokunun mekanik ?zellikleri de de?i?ir. Gerilme sertli?i, yorulma direnci ve g?c? azal?r, fakat s?k??t?r?c? ?zelliklerde belirgin de?i?iklik meydana gelmez. Bu de?i?iklikler k?smen ya?lanmayla birlikte su i?eri?inde azalmadan kaynaklan?r. Ya?la birlikte kondrosit morfoloji ve fonksiyonu ile ba?l?ca iki matriks bile?eni olan tip 2 kollajen ve agrekan?n do?as? de?i?ir. Dokulardaki h?crelerin yo?unlu?u ?ok az etkilenir fakat intrasitoplazmik flamentlerde artma ile birlikte morfolojileri de?i?ir, matriks komponent sekresyonunu daha ?ok ?e?itli proteoglikan ?retmek ?eklinde de?i?tirir (1,2).

Orta ya?a ula??nca iskeletteki total kalsiyum miktar? azalmaya ba?lar, bu durum kad?nlarda menopozun ilk birka? y?l?nda h?zlan?r. B?ylece iskelet yap?s? daha g??s?z ve k?r?klara daha yatk?n hale gelir. Bu de?i?ikliklerin etkiledi?i as?l yer trabek?ler kemiktir, giderek incelir, delinmeler, yer yer kay?plar olur ve tamam?yla trabek?ler a? bozulur.

Kemik korteksi de ya?lanmayla zay?flar. Bu, i? med?ller kavitenin geni?lemesinin ve Hawers kanallar?n?n say? ve b?y?kl?klerinin artmas? nedeniyle olu?an incelme sonucudur. ?skelet mimarisindeki bu bozukluklara ilave olarak ya?la birlikte kemi?in materyal g?c? azal?r. Ya?l? hastalarda kemik kayb? b?y?k oranda osteoklastik aktivitenin artmas? sonucudur. Kad?nlarda osteoklastik aktivitenin artmas? k?smen menopoz sonras? ovaryan hormonlar?n azalmas?na ba?l?d?r (2).

Kemik ve eklem dokular?nda ya?la ili?kili de?i?iklikler b?y?k oranda kollajenin posttranslasyonel modifikasyonunda ve sentezinde azalman?n sonucu olarak meydana gelir. Tendon ve ligamentlerin germe g?c? azal?r. Eklem kaps?l b?t?nl??? kaybolabilir. Ya?l? pop?lasyonda ba? dokusunda kalsiyum-kristal formasyonuna diren?te kademeli olarak bir azalma vard?r ve bu da kristal ili?kili artropati insidans?nda artmaya neden olur (2).

AEROB?K KAPAS?TE

Aerobik kapasite sa?l?kl? sedanter kad?n ve erkekte her dekad i?in %10 oran?nda azal?r. Fiziksel kondisyon a?ikar bir ?ekilde aerobik kapasiteyi etkiledi?inden bu durumun bir k?sm? ya?la birlikte fiziksel aktivitenin azalmas?na ba?l? olabilir. Aerobik kapasitedeki d???? ateroskleroz gibi kronik hastal??? bulunan ya?l?larda daha fazlad?r. Altm??-seksen ya?lar?ndaki sedanter ya?ayan kad?n ve erkeklerin aerobik kapasitesi fiziksel ?al??mayla artt?r?labilir. Fakat egzersiz yap?lsa bile ya?la ili?kili bu d???? yine de olacakt?r. Aerobik kapasitesinde ya?la olan bu d???? b?y?k oranda kardiyovask?ler fonksiyonlardaki de?i?ikliklerden kaynaklanmaktad?r (2).

KAYNAKLAR

  1. Abrams WB, Bears M. The Merc Manual of Geriatrics. 2nd ed. Published By Merck Research Laborotiers, 1995.
  2. Tails CR, Fillit MH. Geriatric Medicine and Gerontology. 6th ed. By Churchill Livingstone, 2003.
  3. Enright PL, Kraonma RA, Higgins M, et al. Spirometry reference values for men and women aged 65 to 85 years af age: Cardiovascular health study. Am Rev Respir Dis 1993; 147: 125-33.
  4. Katsumata U, Tagasugi R, Kotaku K, et al. Cough reflex does not decline with age. Am Rev Respir Dis 1991; 143: A535.
  5. Valenti WM, Trugell RG, Bentley DW. Factor predisposing to oropharengeal colonisatin with gram-negative bacilli in the aged. N Engl J Med 1978; 298: 1108-11.
  6. Schwalo R, Walters CA, Weksler ME. Host defense mechanisms and aging. Semin Oncol 1989; 16: 20-7.
  7. Safar M. Aging and its effects on the cardiovascular system. Drugs 1990; 39 (Suppl 1): 1-8.
  8. Berg R, Morgenstern NE. Physiologic changes in the elderly. Dent Clin North Am 1997; 41: 651-8.
  9. Landahl S, Bengtsson C, Sigurdsson JA, et al. Age related change in blood pressure. Hypertension 1986; 8: 1044-9.
  10. Bryg RJ, Williams GA, Labovitz AJ. Effect of aging on left ventricular diastolic filling in normal subjects. Am J Cardiol 1987; 59: 971-4.
  11. Dharjmarajan TS, Pitchumoni CS. The aging gut. Pract Gastroenterol 2001; 25: 15-27.
  12. Biechman MB, Gelb AM. Aging and gastrointestinal physiology. Clin Geriatr Med 1999; 15: 429-38.
  13. Macintosh CG, Andrews JM, Jones KL, et al. Effects of age on concentration of plasma cholecystokinin, glucagon-like peptide 1 and peptid YY and their relation to appetite and pyloric motility. Am J Clin Nutr 1999; 69: 989-1006.
  14. Lovant LB. Age related changes in gut physiology and nutritional status. Gut 1996; 38: 306-9.
  15. Shern RJ, Fox PC, Li SH. Influence of age on the secretory rates of the human in salivary galnds and whole saliva. Arch Oral Biol 1993; 38: 755-761.
  16. Baum BJ, Bodner L. Aging and oral motor function: Evidence for altered performance among older persons. J Dent Res 1983; 62: 2-6.
  17. Kaneda H, Maeshima K, Goto N. Decline in taste and odor discrimination abilities with age; and relationship between gustation and olfaction. Chem Senses 2000; 25: 331-7.
  18. Duffy VB. Smell, taste and somatosensation in the elderly. In: Chernoff R (ed). Geriatric Nutrition. 2nd ed. Maryland: Aspen Publishers, 1999: 170-211.
  19. Dharjmarajan TS, Ugalino JT. The aging proces. In: Dreger D, Krumm B (eds). Hospital Phiysician Geriatric Board Review Manual. Pennsylvania: Turner White, 2000: 1-12.
  20. Baime Mj, Nelson JB, Castell DO. Aging of the gastrointestinal system. In:Hazzard WR, Bierman EL, et al (eds). Principles of Geriatric Medicine and Gerontology. 3rd ed. New York: Mc Graw-Hill, 1994: 655-81.
  21. Brant KJ, In Capell MS. Upper gastrointestinal dissease and the elderly; an interwiev. Intern Med World Rep 1995; 10 (Suppl): 1-2.
  22. Ferriolli E, Oliveria RB, Matsuda NM, et al. Aging esophageal motility and gastroesophageal reflux. J Am Geriatr Soc 1998; 46: 1534-7.
  23. Feldman M, Cryer B, Mc Arthur KE, et al. Effects of aging and gastritis an gastric and pepsin secretion in humans: A prospective study. Gastroenterology 1996; 110: 1043-52.
  24. Kawaguchi H, Haruma K, Komato K, et al. Helicobacter pylori infection is the major risk factor for atrophic gastritis. Am J Gastroenterol 1996; 91: 959-62.
  25. Taugas G, Eaker EY, Abell TL, et al. Assessment of gastric emptying using a low fat meal: Establisment of international control values. Am J Gastroenterol 2000; 95: 1456-62.
  26. Yamajata A. Histopathological studies of the colon due to age. Jpn J Gastroenterol 1965; 62: 224.
  27. Madsen JL. Effects of gender, age and body mass index on gastrointestinal transit times. Dig Dis Sci 1992; 37: 1548-53.
  28. Melkerssen M, Anderrsson H, Bosaeus I, et al. Intestinal transit time in constipated geriatric patients. Scand J Gastroenterol 1983; 18: 593-7.
  29. Wald A. Managing constipation and fecal incontinence in the elderly. Prac Gastroenterol 1994; 18: 28H-37H.
  30. Haadem K, Dahlstrom JA, Ling L. Anal sphincter competence in healtly women: Clinical implications of age and other factors. Obstet Gynecol 1991; 78: 823-7.
  31. Hastier P, Buckley MJM, Dumas R, et al. A study of the effect of age on pancreatic duct morphology. Gasrointest Endosc 1998; 48: 53-7.
  32. Glaser J, Steinecker K. Pancreas and aging: A study using ultrasonography. Gerontology 2000; 46: 93-6.
  33. Gullo L, Ventrucci M, Naldoni P, et al. Aging and exocrine pancreatic function. J Am Ger Soc 1986; 34: 790-2.
  34. Keefe EB. Abnormal liver testAs and liver disease in the elderly. Pract Gastroenterol 1993; 17: 16A-17A.
  35. Kenichi K. Aging and the liver. In: Proper H, Schaffner F (eds). Progress in Liver Disease. Vol 9. Philadelphia: WB Saunders, 1990: 603-23.
  36. James OFW. Parenchymal liver disease in the elderly. Gut 1997; 41: 430-2.
  37. Trash DB, Ross PE, Murison J, et al. Proceedings: The influence of age on cholesterol saturation of bile. Gut 1976; 17: 394.
  38. Affronti J. Billiary disease in the elderly patient. Clin Geriatr Med 1999; 15: 571-8.
  39. ?nan?c? F, G?k?e-Kutsal Y. Geriatri. ?li?in G, Bibero?lu K, ?nal S, Akal?n S, S?leymanlar G (edit?rler). Temel ?? Hastal?klar?. Cilt 2. Ankara:G?ne? Kitabevi, 1997:89-103.
  40. Hofman MA, Swaab DF. Alterations in circadian rhytmicity of the vazopressin-producin neurons of the human suprachiasmatic nucleus with aging. Brain Res 1994; 651: 134-42.
  41. Raadsheer FC, Hoogendijk WJ, Stam FC, et al. Increased numbers of corticotropin releasing hormone expressing neurons in hypothalamic paraventricular nucleus of depressed patients. Neuroendocrinology 1994; 60: 436-44.
  42. Tisitouras PD, Bulat T. The aging male reproductive system. Endocr Metab Clin North Am 1995; 24: 297-315.
  43. Hegedus L, Perrild H, Poulsen LR, et al. The determination of throid volum by ultrasaund and its relationship to bady weight, age and sex in normal subjects. J Clin Endocrinol Metab 1983; 56: 260-3.
  44. Ohashi M, Fujio N, Kato K, et al. Aging is without effect on hhe pituitary adrenal axis in men. Gerontology 1986; 32: 335-59.
  45. Kasiske BL, Umen AJ. The influence of age, sex, race and body habitus on kidney weight in humans. Arch Pathol Lab Med 1986; 110: 55.
  46. Vermeulen A. Declining androgens with age: An overview. In: Oddens BJ, Vermeulen A (eds). Androgens and the Aging Male. New York: Parthenon Publishing Group, 1996:3-14.
  47. Morales A, Carson CC, Heaton J. Aging Male. AUA 96th Annual Meeting, Anaheim, 2001:2-7.
  48. Deslypere JP, Vermeulen A. Aging and tissue androgens. J Clin Endocrinol Metab 1981; 53: 430-4.
  49. Desylpere JP, Vermeulen A. Influence of age on steroid concentrations in skin and striated muscle in women and in cardiac muscle and lung tissue in men. J Clin Endocrinol Metab 1985; 61: 648-53.
  50. Abu EO, Horner A, Krusec V, et al. The localization of androgen receptors in human bone. J Clin Endocrinol Metab 1997; 82: 3493-7.
  51. Kaufman JM. Hypothalamic-pituitary-gonadal funtion in aging men. Aging Male 1999; 2: 157.

YAZI?MA ADRES?

Uzm. Dr. Nihal ?ZKAYAR

Hacettepe ?niversitesi T?p Fak?ltesi

?? Hastal?klar? AnabilimDal?

06100 Hacettepe-ANKARA

Yazd?r